Fransa’nın Üzerinde Bir Heyula Dolaşıyor, Yeniden!
Fransa’da son iki aydır sokaklar yeniden konuşmaya başladı ve bu kez ilk sözü liseli gençler söyledi. Eylül ortasında başlayan eylemler, kısa sürede ülkenin dört bir yanına yayıldı. Öğretmen eksikliği, kalabalık sınıflar, bakımsız okul binaları ve giderek ağırlaşan eğitim koşullarına karşı yükselen tepki, çok geçmeden okul duvarlarını aştı. Üniversitelilerin, öğretmenlerin, kamu emekçilerinin, Sarı Yeleklilerin, işçi sendikalarının ve sosyalist örgütlerin katılımıyla halka halka genişleyen hareket, Fransa’da uzun yıllardır görülen en dikkat çekici kitle seferberliklerinden birine dönüştü. Devletin yanıtı ise polis saldırıları, gözaltılar ve yasaklarla sokakları denetim altına almaya çabalamak oldu. Binlerce kişinin gözaltına alınması, çok sayıda öğrencinin ciddi şekilde yaralanması, siyasal baskı ve yasakların birbirini izlemesi toplumsal öfkeyi giderek arttırdı.
Fransa’daki hareketin ne kadar süreceğini ya da bugünkü konumundan nereye evrileceğini kesin biçimde söylemek elbette mümkün değil fakat ortada su götürmez bir gerçek var. Yıllardır biriken ve zaman zaman patlayan toplumsal hoşnutsuzluk kendisini gizleyemeyecek bir noktada, mızrak çuvala sığmıyor. Okul kapılarında başlayan eylemlerin meydanlara taşması, farklı toplumsal kesimlerin taleplerinin buluşması ve hareketin giderek militanlaşması biriken çelişkilerin boyutunu gösteriyor. Bu olgunun Fransa’ya özgü olmadığı da açıktır. Dünyanın dört bir yanından benzer çelişkilerden doğan tepkiler yükseliyor. Özellikle Avrupa’nın pek çok kenti güçlü kitle hareketlerine ev sahipliği yapıyor. Kimi zaman birbirinden ilham alarak ve birbirini tetikleyerek, kimi zaman da her ülkenin kendi özgül koşullarından kaynaklanarak başlayan eylemlere her geçen gün yenisi ekleniyor. Marx’ın bir buçuk asrı aşkın süre önce Avrupa’nın üzerinde dolaştığını ilan ettiği heyula, yarım kalmış hesaplardan ve bugünün biriken öfkesinden beslenerek yeniden aynı semalarda belirmiş durumda!
Geleceksizliğe karşı liseli gençliğin isyanı
Fransa’daki hareketin başlangıç noktası, Paris’in güneydoğusundaki yoksul bir banliyö olan Créteil’deki Saint-Exupéry Lisesi oldu. Göçmen işçilerin ağırlıklı olduğu bu bölgede, öğrenciler Eylül ayının ortalarında, öğretmen eksikliğine ve yetersiz kaynaklara karşı seslerini yükselttiler. Eylemler kısa sürede başka yoksul banliyölerdeki okullara sıçradı. İlk etapta sadece Paris’te yaklaşık 60 lisede çeşitli düzeylerde eylem yapıldı. Eylül sonuna doğru hareket ülke çapına yayılmaya başlarken Paris’in yanı sıra Lyon, Marsilya, Lille, Nantes, Bordeaux, Toulouse, Montpellier ve Rennes gibi kentlerde öğrenciler okul girişlerinde barikatlar kurdu, blokajlar gerçekleştirdi. İçişleri Bakanlığının verilerine göre, 28 Eylülde ülke genelinde yaklaşık 200 okulda çeşitli düzeylerde eylem yapılmıştı.
Gençlerin okul kapılarında kurdukları blokajları kitlesel yürüyüşlerle büyütme fikrinin hareketin ölçeğine bariz bir etkide bulunduğunu söylemek mümkündür. Emekçi ailelerin çocukları olan liseli gençler böylece taleplerini yaşadıkları kentin ve toplumun gündemine taşımış oldular. Bu durum hareketin görünürlüğünün ve siyasal etkisinin artmasını da beraberinde getirdi. Eylül sonunda liselilerin eylem çağrısının kamu emekçilerinin eylemleriyle aynı günlere denk gelmesi ise hareketin dönüşümü açısından önemli bir eşik olmuştur. Fransa sokaklarında, gelecekleri belirsizleştirilen liseli gençlerle çalışma koşulları ağırlaşan, ücretleri eriyen işçiler yan yana geldi. Bu kesişim, gençlik hareketinin gelişimi açısından yeni bir olanak yarattı. Kamuda örgütlü tüm sendikaların ortak çağrısıyla 29-30 Eylülde gerçekleştirilen ve 300 bin kamu işçisinin katıldığı eylemlerle iç içe giren lise eylemleri sadece daha toplumsal bir karakter kazanmadı, aynı zamanda öğrenci gençliği hareketin içine daha çok çekti. Resmi verilere göre eylemlerden etkilenen eğitim kurumu sayısı 1 Ekimde 1000’i aştı!
Liseli gençlik hareketi Ekim ayı boyunca ülke çapındaki yayılımını sürdürdü. Öğrenci örgütleri eylem günleri belirleyip ortak eylem çağrıları yaptı. Veliler de Ekim ayı boyunca talepleri için mücadele eden evlatlarının çağrılarına kulak verdi. Üniversite öğrencilerinin de katılımıyla hareket ortaöğretim kurumlarının sınırlarını aştı. Başta eğitim alanında örgütlenen sendikalar olmak üzere, işçi sendikalarının önemli bir bölümü de liseli gençlik hareketini açıkça desteklediğini açıkladı. Kimi sendikalar binalarını öğrencilerin kullanımına açarken kimileri bu desteği grev çağrılarıyla önemli bir boyuta taşıdı. Böylece eğitim ve gelecek kaygısı etrafında başlayan mücadele, emekçilerin yaşam ve çalışma koşullarına ilişkin talepleriyle kesiştikçe güçlenme olanağı buldu. Devlet saldırıları yoğunlaştıkça da kitle hareketi militanlaştı. Sonuç olarak Ekim ayında, liseli gençlerin öncülüğünde geleceksizliğe karşı gelişen hareketin ülke çapında kitleselleştiği ve eğitim alanındaki taleplerin daha geniş toplumsal hoşnutsuzluklarla buluştuğu bir süreç yaşandı.
Kamusal hizmette tasfiye, baskıda tahkimat
1970’lerde baş gösteren kriz ve tıkanma nedeniyle burjuvazi 80’lerin başlarından itibaren kapitalist saldırı politikalarını hayata geçirmeye girişti. Takip eden yıllarda başta Sovyetler Birliği olmak üzere “reel sosyalizm” olarak adlandırılan ülkelerdeki rejimlerin birbiri ardına çökmesi sermayeye çok boyutlu bir saldırı dalgası için aradığı fırsatı sundu. Bu doğrultuda dünya çapında işçi sınıfının tarihsel mücadeleleri sonucu elde ettiği haklar birer birer budanmaya başlandı. Bir zamanlar yanıltıcı bir şekilde “sosyal devlet politikaları” olarak nitelendirilen uygulamalar küresel ölçekte tasfiye edilmeye başlandı.
Burjuvazinin bu yöneliminin kapitalizmin tarihsel kriz koşullarında güçlenerek sürdüğü açıktır. Dünya çapında işçi sınıfının ücretleri baskılanıyor, kemer sıkma politikalarıyla emekçi kitlelerin sırtındaki vergi yükü ağırlaştırılıyor. Eğitim, sağlık, barınma ve sosyal güvenlik gibi temel alanların kapsamı daraltılıyor, kamusal hizmetlerin niteliği düşürülüyor. Emeklilik yaşı kademe kademe yükseltiliyor. Bu tablo burjuva devletin kamusal hizmet yönüyle ne denli küçültüldüğünün resmidir ancak öte yandan aynı devletin sopa işlevi büyütülmektedir. Toplumsal ihtiyaçlar karşısında kaynak yokluğundan dem vuran burjuva iktidarlar, silahlanma, denetim ve baskı söz konusu olduğunda yetkilerini alabildiğine genişletmekte ve bunlara büyük kaynaklar akıtmaktadır. İstisnasız tüm ülkelerde savaşa ayrılan kaynaklar artmıştır, SIPRI verilerine göre dünya askeri harcamaları 3 trilyon dolara dayanmıştır. Üstelik burjuva devletin zor aygıtı açısından büyümesi yalnızca askeri harcamalardaki artışla sınırlı değildir. Bu küresel trend, siyasal iktidarların otoriterleşmesi, protesto ve örgütlenme özgürlüğünün sınırlandırılması, toplumsal muhalefetin kriminalize edilmesi ve faşist hareketlerin güç kazanmasıyla da günden güne somutlanıyor.
Bu perspektifle Fransa’da liseli gençleri isyana sürükleyen koşulları hatırlayalım: öğretmen açıkları, yetersiz okul kaynakları, kalabalık sınıflar, bakımsız okul binaları… Çürüyen kapitalizmin gençlere sunduğu bu denli sefil koşullardır. Yapılan araştırmalara göre Fransa’da maddi nedenlerle bir haftalık tatile çıkamayanların oranı yüzde 22, ihtiyacı olduğu halde yeni kıyafet alamayanların oranı yüzde 52, maddi nedenlerle sosyal aktivitelerinden vazgeçen ebeveynlerin oranı yüzde 73’tür. İşsizlik yüzde 8’in üzerine çıkarken 10 milyondan fazla insan yoksulluk sınırının altında yaşamaktadır. Siyasi iktidar emeklilik yaşını kademe kademe daha da yükseltmek istemektedir. Eğitimde kaynak yetersizliğini gidermek için adım atmayan siyasi iktidarın, sokaktaki itiraz karşısında geniş çaplı polis saldırılarına başvurması da gözlerden kaçmamalıdır. Öğretmen açığına, yetersiz okul kaynaklarına ve geleceksizliğe karşı sokağa çıkan gençlerin karşısına giderek sertleşen bir saldırı politikası çıktı. Polis saldırıları sonucu ağır yaralananlar oldu. Sadece 14 Ekime kadar toplam 8 bine yakın kişi gözaltına alındı, Adalet Bakanlığı verilerine göre bunların yüzde 85’i reşit değildi. Tüm bunlar Fransız devletinin sermayenin çıkarları doğrultusunda emekçi kitlelere açtığı savaşın sonuçlarının bir kısmıdır.
Fransa burjuvazisi, gençlerin geleceksizliğe karşı yükselttiği itirazı polis coplarıyla ilelebet bastırabileceğini sanıyor. Ki zaten baskıyı alabildiğine körüklemekten, saldırılara hız vermekten başka yapabileceği bir şey de yok! Ancak Fransa tarihi, toplumsal hoşnutsuzluğun zor yoluyla sonsuza dek bastırılamayacağını gösteren sayısız örnekle doludur. XVI. Louis’nin giyotinle idam edilmesi, iktidar sahiplerine emekçilerin öfkesini küçümsememeleri gerektiğini hatırlatan tarihsel ibretlerden yalnızca biridir. Fransız gençliği de Macron’a bunu hatırlatıyor: “On a tué des rois pour moins que ça…” (Bundan çok daha azı için kralları öldürdük!)
Fransa’da yaşananlar, kapitalist düzenin kendi meşruiyetini yeniden üretmekte yaşadığı krizin net bir ifadesi olarak okunmalıdır. Sırbistan’dan İtalya’ya, Belçika’dan Almanya’ya, İspanya’dan Arjantin’e, Arnavutluk’tan Endonezya’ya, Portekiz’den Hindistan’a uzanan mücadele dalgaları ise çelişkilerin ne denli keskinleştiğini ve ortaklaştığını göstermektedir. Tarihin sona erdiği, bütün alternatiflerin tükendiği ve kapitalizmin insanlığın önündeki tek seçenek olduğu iddiası, her defasında hayatın maddi gerçekliğine toslamaktadır.
Fransa’nın son on yılı, bu çelişkilerin nasıl kitlesel mücadelelere dönüştüğünü görmek bakımından da çarpıcıdır: 2016’da İş Yasasına karşı aylar boyunca süren gösteriler ve meydan işgalleri; 2018-2019’da Sarı Yelekliler hareketinin ülke çapında bir isyana dönüşmesi; 2019-2020’de emeklilik reformuna karşı gelişen grevler; 2023’te emeklilik yaşının yükseltilmesine karşı kitlesel seferberlik; aynı yıl 17 yaşındaki Nahel’in polis tarafından öldürülmesinin ardından banliyölerde patlak veren isyanlar; 2024’te çiftçilerin eylemleri ile Filistin’le dayanışma gösterileri ve üniversite işgalleri; 2025’te kemer sıkma politikalarına karşı yükselen protestolar…
Ancak burada tespit edilmesi gereken bir başka olgu daha var. 2016’da sendikaların gücüyle yükselen hareket, 2018-2019’da küçük kentlerin yoksul kesimlerini harekete geçiren Sarı Yelekliler isyanıyla aynı biçimde birleşememişti. 2023’te banliyölerin yoksul gençliği sokağa çıktığında da örgütlü işçi sınıfı bu isyanın yanında aynı ölçekte yer almamıştı. Böylece her mücadele kendi içinde büyük bir enerji açığa çıkarmış olsa da Fransız burjuvazisi, bu enerjinin birleşik bir güce dönüşmesini her defasında engelleyebildi. Bugünkü eylemler bu bakımdan dikkat çekicidir. Eğitimdeki eşitsizlikler ve öğretmen eksikliği etrafında başlayan hareketin banliyö gençliğinden üniversitelilere, eğitim emekçilerinden farklı sektörlerde örgütlü işçilere doğru genişlemesi, Fransa’da yıllardır birbirinden kopuk ilerleyen mücadelelerin aynı hatta buluşması bakımından önemlidir. Her mücadele kitlelere kendi güçlerini, karşılarındaki iktidarın sınırlarını ve dağınık kalmanın bedelini yeniden ve yeniden öğretiyor.